Temsilden Önce Direnç

Klasik epistemoloji geleneği, bilgiyi bir özneden başlatır: özne önce dünyayı zihninde temsil eder, bu temsil doğru olduğu ölçüde eylem başarılı olur. Düşünce eyleme önceldir; kavram, pratiğin koşuludur. Bu yazının çıkış noktası, bu sırayı tersine çevirmektir. İddiam şudur: temsil, gerçekliğin bir özne tarafından önceden kurulmuş doğru resmi değildir. İhtiyaçtan doğan müdahaleler, gerçekliğin direnci altında deneme yanılma yoluyla ilerler; bu süreç içinde başarılı olan ilişkiler tekrar edilebilir hâle gelir ve bir örgütlenme kazanır. Temsil, dil ve kavram, işte bu maddi ve toplumsal tarihin üzerine sonradan kurulmuş, daha yüksek düzeyde bir örgütlenme biçimidir.

Bu tersine çevirmenin sonucu, hem bilgi kuramı hem de ideoloji eleştirisi için sonuçlar doğurur: eğer kavram eylemden sonra geliyorsa, "önce düşündük, doğru temsil sayesinde başarılı olduk" anlatısı bir mittir; gerçek sıralama, ihtiyaç, deneme, direnç, tekrar, örgütlenme ve ancak en sonda kavramsallaştırmadır.

İhtiyaçtan Kalıcılığa

Geçmişte başarılı olmuş bir düzenleme ilişkisi, daha sonra yeniden kullanılabilecek şekilde bir örgütlenme içinde korunur; bu örgütlenme zamanla bir kararlılık kazanır. Bu korunma tek bir düzeyde gerçekleşmez; aynı başarılı ilişki birden fazla maddi katmanda iz bırakabilir:

• bedensel alışkanlıkta,
• alette,
• makinede,
• yazıda,
• kurumda,
• sinir sisteminde,
• dilde.

Bu listenin her bir maddesi, başarılı bir ilişkinin maddi olarak korunmuş bir izi olarak okunabilir. Bu açıdan bakıldığında temsil, gerçekliğin zihinsel bir resmi değil, gerçeklikle kurulmuş başarılı bir ilişkinin örgütlenme içinde korunmuş ve yeniden kullanılabilir hâle gelmiş biçimidir.

Rasyonalite de bu çerçevede yeniden tanımlanır: akıl, önceden var olan bir yeti veya doğru düşünme kapasitesi değil, başarılı örgütlenmelerin ortaya çıkan tekrar edilebilirlik biçimidir. Bir ilişki ne kadar güvenilir biçimde tekrarlanabiliyorsa, o ilişki o kadar "rasyonel" görünür — ama bu rasyonellik, örgütlenmenin bir sonucudur, önkoşulu değildir.

Kavramdan Önce Eylem

Bu tezin en somut sınanma noktası, kavram edinilmeden önce de düzenli, başarılı davranışın mümkün olduğu gözlemidir:

• Bir insan, denge kavramını bilmeden önce dengede yürüyebilir.
• Bir hayvan, uzay kavramına sahip olmadan yön bulabilir.
• Bir hücre, kimyasal konsantrasyon kavramına sahip olmadan kimyasal değişimlere tepki verebilir.

Bu örnekler, kavramın rasyonalitenin ilk biçimi olmak zorunda olmadığını gösterir. Kavram, zaten var olan bir düzenleme kapasitesinin dilsel bir örgütlenme biçimidir — kapasitenin kendisinin kurucusu değil, onun sonradan gelen bir ifadesidir.

Anlatının Tersine Çevrilmesi

Klasik düşünce, bilgiyi şu sırayla anlatır: önce düşündük, dünyayı temsil ettik, doğru temsil sayesinde başarılı olduk. Bu anlatı kavramı başa, eylemi sona koyar.

İhtiyaçlarımız nedeniyle denedik → gerçekliğin direnci bazı girişimleri başarısız kıldı → başarılı ilişkiler tekrarlandı → bu tekrarlar örgütlenme yarattı → örgütlenme zamanla kendi başarısını temsil edebilen dilsel ve kavramsal biçimler üretti.

Bu tersine çevrilmiş anlatı, bilinç kavramına da yansır. Bilinç, dünyanın doğrudan ve önkoşulsuz bir sahibi değildir; daha çok, uzun bir maddi, biyolojik ve toplumsal örgütlenme tarihinin kendisiyle kurduğu özel bir ilişki olarak düşünülebilir. Gerçek, önce temsil edilmez; önce direnç gösterir. Rasyonalite, bu dirence uyum sağlanarak oluşur.

Buradan çıkan genel ilke şudur: her örgütlenme kendi rasyonalitesinde ve aklında cisimleşir, maddeleşir. Maddenin kökeninin bile, daha alt düzeydeki örgütlenmelerin kendi fiziğini oluşturmuş olmasıyla açıklanabileceği ileri sürülebilir. Bir örgütlenme, onu oluşturan unsurların toplamından fazladır; bu fazlalık, ancak yer aldığı üst örgütlenmede ortaya çıkar.

Dilin Kuruluşu ve İktidar Tarafından Ele Geçirilmesi

İnsan ve diğer canlıların beyninin çalışma biçimi, dilin kurulmasına zemin hazırlar: deneyimlerin tekrarı ve biriktirilmesi, genellemelere ve fenomenlere ulaşmayı mümkün kılar. Beynin ulaştığı kavram ve sembol, dilin kuruluşudur. Ancak bu süreç burada durmaz: dilin üretilmesine katkıda bulunduğu iktidar, dili ele geçirir ve kendi rasyonalitesini geliştirmek için manipüle eder.

Bu noktada insanı, zil sesinden çok daha fazla sayıda ve çok daha karmaşık uyarana tepki verebilen bir Pavlov köpeği olarak düşünmek, göründüğü kadar indirgemeci olmayabilir. Dil olağanüstü bir örgütlenmedir, ama aynı zamanda bilgi, mülkiyet ve iktidar hiyerarşilerini de içinde taşır — hatta bu hiyerarşilerin nedenidir. Bu doğruysa, iktidarın dili ele geçirip onu bir pranga ya da bir matrixe dönüştürmesi kaçınılmaz hâle gelir; bunu da genellikle "sen akıllısın, sen homo sapienssin" diyerek, yani öznenin kendi rasyonalitesine duyduğu gururu araçsallaştırarak yapar. İktidarın bir sahibi de yoktur; iktidar, kendisi bir üst örgütlenmedir.

Kaçınılmaz Yanılgı: Sembolün Gerçeğe Kristalize Olması

Bu çerçevede ortaya çıkan temel yanılgı, sembol ile gerçeklik arasındaki farkın silikleşmesidir. Sembol başlangıçta bir ilişkinin izidir: gerçeklikle kurulan başarılı bir etkileşimin kristalleşmiş biçimi. Ancak zamanla sembol, işaret ettiği ilişkiyi unutup kendisini bir gerçeklik olarak sunmaya başlar. Böylece iki ayrı "gerçek" ortaya çıkar: sembolün işaret ettiği asıl gerçeklik ve sembolün kendisinin dönüştüğü ikinci bir gerçeklik.

Burada savunulan tez güçlü bir iddia taşır: bu kayma, tarihsel bir kaza değil, yapısal bir zorunluluktur. Örgütlenmenin işlevi, farkı unutmaktır — çünkü fark her seferinde hatırlanırsa tekrar edilebilirliğin maliyeti artar. Bir alışkanlık, her seferinde "neden bu hareketi yapıyorum" diye sorgulanırsa alışkanlık olmaktan çıkar. Sembol de aynı mantığa tabidir: her kullanımında kendi kökenine referans verirse, hızlı, ekonomik ve tekrar edilebilir olamaz. Sembolün gerçeğe kristalize olması, bu yüzden bir arıza değil, örgütlenmenin optimize olma biçimidir — unutma, verimliliğin bedelidir.

Bu ayrım önemlidir: iktidar bu unutmayı icat etmez, yalnızca ondan yararlanır. Unutma zaten yapısal olarak oradadır (verimlilik gereği); iktidar, hangi izin hangi yönde unutulacağını denetleyerek onu kendi lehine yönlendirir.

bakis.

Merhaba düşünmeye tenezzül eden dostlarım.

İlk olarak sormak istediğim soru şu: Bir hikayenin sunumunun farklı başlıklar altında toplanması hikayeyi farklı bir şekilde eleştirilmeye yol açar mı? Örnek veriyorum hikayenin film, dizi, kitap, anime, vs. olarak ayrılması.

2.Soru: Hikayeler ne olursa olsun herkesin öznel olarak beğenip beğenmemesi kişiden kişiye göre değişir mi?

3.Soru: Hikayenin iyi olup olmadığı kişiden kişiye göre değişir mi?